Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η τελευταία λέξη του Αρχιμήδη (Βιβλίο)

Μετά από πολλές περιπέτειες, ο Κώδικας του Αρχιμήδη διαβάστηκε ξανά, αλλάζοντας την αντίληψή μας για τα αρχαιοελληνικά μαθηματικά.

Στις 29 Οκτωβρίου του 1998, η δημοπρασία με αριθμό 9058 του οίκου Christie's έφερε το όνομα «Εύρηκα». Οχι τυχαία, το προς δημοπράτηση έργο δεν ήταν τίποτε λιγότερο από τον Παλίμψηστο Κώδικα του Αρχιμήδη, ο οποίος μυστηριωδώς είχε βρεθεί στα χέρια μιας γαλλικής οικογένειας, για λογαριασμό της οποίας γινόταν η δημοπρασία. Η αίθουσα των Christie's ήταν ο τελευταίος σταθμός μιας μακράς και περιπετειώδους πορείας: ο Κώδικας, ένα χειρόγραφο έργο που χρονολογείται από το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα, είχε πιθανότατα γραφτεί στην ανθίζουσα τότε Κωνσταντινούπολη. Περιείχε επτά τουλάχιστον έργα του Αρχιμήδη: το «Περί σφαίρας και κυλίνδρου», το «Περί ελίκων», τμήματα από το «Κύκλου μέτρησις» και το «Επιπέδων ισορροπιών», τμήματα από το δεύτερο βιβλίο των «Οχουμένων», τη μέχρι τότε άγνωστη αρχή του «Στομαχίου» και την πραγματεία «Περί των μηχανικών θεωρημάτων, προς Ερατοσθένη έφοδος», η οποία θεωρείται από τα σημαντικότερα έργα του αρχαίου μαθηματικού.


Οι περιπέτειες ενός πολύτιμου κειμένου
Ολα αυτά ως το 1229, χρονολογία κατά την οποία ο Κώδικας μετατράπηκε σε εκκλησιαστικό κείμενο και άρχισε μια διαδρομή από μοναστήρι σε μοναστήρι ως τη μεταφορά του στο Μετόχι του Παναγίου Τάφου στην Κωνσταντινούπολη στα μέσα της δεκαετίας του 1840. Ο τελευταίος άνθρωπος ο οποίος είχε μελετήσει τον Κώδικα ήταν ο δανός ιστορικός των μαθηματικών Χάιμπεργκ. Το έτος 1906, ο Χάιμπεργκ είχε μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη και με τη βοήθεια ενός μεγεθυντικού φακού ανέγνωσε ένα μεγάλο μέρος του χειρογράφου, μεταξύ άλλων και την πραγματεία «Περί των μηχανικών θεωρημάτων, προς Ερατοσθένη έφοδος».
Η δημοπράτηση του Κώδικα είχε ως αποτέλεσμα αυτός να περιέλθει στην κατοχή ενός αγνώστου συλλέκτη, ο οποίος κατέβαλε το ποσό των 2.200.050 δολαρίων, και στη συνέχεια να δοθεί προς μελέτη στο Μουσείο Τεχνών Βάλτερς της Βαλτιμόρης. Η ανάγνωσή του με χρήση μέσων υψηλής τεχνολογίας έφερε στο φως τμήματα του Κώδικα που δεν είχε μπορέσει να διαβάσει ο Χάιμπεργκ και ανέτρεψαν ορισμένες από τις απόψεις των ιστορικών της επιστήμης για τον Αρχιμήδη.

Η έννοια του ενεστωτικού απείρου
Στο βιβλίο «Η αναγέννηση του Αρχιμήδη» ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να διαβάσει μεταφρασμένα τρία άρθρα τα οποία αφορούν στα ευρήματα της πρόσφατης ανάγνωσης του Κώδικα. Τα άρθρα υπογράφονται από τους ερευνητές οι οποίοι είχαν την εποπτεία της ανάγνωσής του και δημοσιεύτηκαν στην επιστημονική επιθεώρηση Sciamus. Τα δύο πρώτα (στην ουσία πρόκειται για ένα και το αυτό άρθρο το οποίο δημοσιεύτηκε σε δύο μέρη) αφορούν την ανάγνωση της πρότασης 14 της πραγματείας «Περί των μηχανικών θεωρημάτων, προς Ερατοσθένη έφοδος», την οποία ο Χάιμπεργκ δεν είχε καταφέρει να διαβάσει πλήρως. Η ανάγνωση της προτάσεως αυτής, η οποία εντάσσεται στην ίδια ενότητα με τις προτάσεις 12, 13 και 15 και πραγματεύεται την εύρεση του όγκου μιας μορφής κυλινδρικού τμήματος, οδήγησε σε μια αναπάντεχη ανακάλυψη. Ο Αρχιμήδης αποφαίνεται ότι τέσσερα άπειρα σύνολα είναι «πλήθει ίσα» μεταξύ τους.

Οπως εξήγησε ο επιμελητής του βιβλίου "Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΧΙΜΗΔΗ" Εκδόσεις Νεφέλη, 2011, σελ. 216, τιμή 18,50 , αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας των Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Γ. Χριστιανίδης, «η επικρατούσα άποψη για τους αρχαίους έλληνες μαθηματικούς διαμορφώθηκε από τη μελέτη των κειμένων του Αριστοτέλη, ο οποίος αποφεύγει τη χρήση των ενεστωτικών απείρων. Το γεγονός όμως ότι ο Αρχιμήδης είναι εξοικειωμένος με τα ενεστωτικά άπειρα, όπως προκύπτει από τη διατύπωση της πρότασης 14, υποχρεώνει την επιστημονική κοινότητα να επαναπροσδιορίσει τις απόψεις της για τη θεώρηση του απείρου στην αρχαία ελληνική σκέψη». Το τρίτο άρθρο αφορά την ανάγνωση του «Στομαχίου» το οποίο τοποθετείται πια στο σωστό εννοιολογικό πλαίσιο. (βλ., ένθετο)

ΛΥΣΗ ΣΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ «ΣΤΟΜΑΧΙΟΥ»

Το «Στομάχιον» δεν είναι από τα διασημότερα έργα του Αρχιμήδη. Στην ύπαρξη ενός αρχικού αποσπάσματος που σωζόταν στην αραβική είχε προστεθεί ένα ακόμη από τον Χάιμπεργκ. Το μικρό μέγεθος όμως των αποσπασμάτων δεν ήταν αρκετό για να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα ως προς το αντικείμενο της πραγματείας, η οποία σχεδόν είχε αγνοηθεί από τους μελετητές. Το σχήμα δε που τη συνόδευε αντί να βοηθήσει στην κατανόηση του περιεχομένου της οδήγησε σε μια παρεξήγηση. Θεωρήθηκε ότι τα 14 επίπεδα σχήματα που εμπεριέχονται στο τετράγωνο θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία εικόνων (π.χ. ζώων, πουλιών), κάτι σαν το κινεζικό παιχνίδι τανγκράμ. Οπως όμως επισημαίνει ο κ. Χριστιανίδης: «Ηταν δύσκολο η άποψη αυτή να γίνει αποδεκτή. Ενας μαθηματικός του διαμετρήματος του Αρχιμήδη να γράφει πραγματεία για ένα παιδικό παιχνίδι; Προφανώς μια άλλη εξήγηση θα έπρεπε να αναζητηθεί».

Η πρόσφατη ανάγνωση του παλίμψηστου έδωσε όντως την εξήγηση: αποκαλύπτοντας σε κομβικό σημείο του κειμένου τη λέξη «πλήθος» επέτρεψε στους επιστήμονες να αντιληφθούν ότι το ζητούμενο δεν ήταν η χρήση των 14 επιπέδων σχημάτων για τη δημιουργία διαφορετικών εικόνων, αλλά το με πόσους διαφορετικούς συνδυασμούς των εν λόγω σχημάτων θα μπορούσαμε να ξαναδημιουργήσουμε το τετράγωνο. Αναζητώντας το πλήθος των διαφορετικών συνδυασμών (η απάντηση είναι 536!), ο Αρχιμήδης έθεσε τις βάσεις της συνδυαστικής, ενός πεδίου των μαθηματικών που εθεωρείτο πολύ πιο πρόσφατο. Σύμφωνα με τον κ. Χριστιανίδη: «Η άποψη ότι η συνδυαστική είναι ένα πεδίο που αναδύθηκε όψιμα στην ιστορία των μαθηματικών ανατράπηκε τα τελευταία χρόνια με μια σειρά από δημοσιεύσεις. Η συνδυαστική ήταν ένα υπαρκτό πεδίο έρευνας για τους αρχαίους έλληνες μαθηματικούς και η ερμηνεία του «Στομαχίου» μέσα στο διανοητικό πλαίσιο αυτής της δραστηριότητας δεν είναι μόνον πιθανή, αλλά και πειστική».

Το διαβάσαμε στο  Βήμα Science
και περιέχει συνέντευξη που έδωσε ο αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας των Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Γ. Χριστιανίδης. Το βιβλίο του φαίνεται παρακάτω

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Κριτήρια αξιολόγησης στα Μαθηματικά Προσανατολισμού Γ΄ Λυκείου για το σχολικό έτος 2026 - 27

Στο άρθρο αυτό θα συγκεντρώνονται Κριτήρια Αξιολόγησης στα Μαθηματικά Προσανατολισμού της Γ΄ Λυκείου για το σχολικό έτος 2026–2027 . Το υλικό θα προετοιμάζεται με τη συνεργασία εκπαιδευτικών που συμμετέχουν στην προσπάθεια αυτή. Θα προστίθενται σταδιακά κριτήρια που καλύπτουν την εξεταστέα ύλη και μπορούν να αξιοποιηθούν στην προετοιμασία των μαθητών και των μαθητριών για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις του 2026 - 27. Κάθε κριτήριο θα αναρτάται με τα αντίστοιχα θέματα και, όπου είναι διαθέσιμες, τις ενδεικτικές λύσεις. Καλή σχολική χρονιά και καλή μελέτη! Σημείωση: Η σειρά παρουσίασης των Κριτηρίων ακολουθεί την πορεία της διδακτέας ύλης, σύμφωνα με τον προγραμματισμό του σχολείου. Η πιο πρόσφατη ανάρτηση αφορά την ενότητα που διδάσκεται αυτή την περίοδο. Τελευταία ενημέρωση: 27/10/26 4) Επαναληπτικό διαγώνισμα με λύσεις στο Κεφάλαιο 1ο από τον Νίκο Παπαγγελή Καλύπτει όρια και συνέχεια, το Κριτήριο Παρεμβολής και το Θεώρημα Ενδιάμεσων Τιμών, καθώς και σύνθεση και αντίστροφες συναρτήσει...

Το e-book με τα 555 Επαναληπτικά θέματα για τη Γ Λυκείου

Η πιο τεράστια προσφορά του διαδικτύου με αποκλειστική διάθεση από τις σελίδες του  lisari.blogspot.gr! Ανανεωμένη έκδοση!! Για όσους αγαπούν τα μαθηματικά!  Αρχείο εκφωνήσεων Αρχείο λύσεων /  μέρος 1ο / μέρος 2ο Οι πολύτιμες προσφορές τις επιμελήθηκαν Δημήτρης Παπαμικρούλης  και Παύλος Τρύφωνας! Ο Πρόδρομος Ελευθερίου έκανε τον διαχωρισμό των θεμάτων για την πιο εύκολη εύρεση και κατηγοριοποίηση των θεμάτων (εντός - εκτός ύλης) 555 επαναληπτικά θέματα, όλα λυμένα, όλα δωρεάν,   σε 1482 σελίδες Πρόκειται για την 4η έκδοση Είναι η πρώτη έκδοση - Η τελευταία έκδοση είναι αυτή προς αποθήκευση Το μήνυμα των συγγραφέων Αγαπητοί φίλοι, με χαρά σας παρουσιάζουμε μια συλλογή 555 επαναληπτικών θεμάτων στα μαθηματικά Γ τάξης Λυκείου Προσανατολισμού. Πρόκειται για επανέκδοση των 501 θεμάτων που είχε διαμοιρασθεί προ διετίας σε ψηφιακή και (προαιρετική) έντυπη μορφή. Στην παρούσα (4η) έκδοση έγιναν διορθώσεις και προσθήκες λ...

Κοπή βασιλόπιτας και 61ος διαγωνισμός στο lisari!

Για να δείτε τους νικητές πατήστε εδώ!  Κοπή βασιλόπιτας του ιστότοπου  lisari.blogspot.com διαδικτυακά ! Την Πέμπτη 21/1/21 και ώρα 22:30 θα κόψουμε τη βασιλόπιτα του blog διαδικτυακά χαρίζοντας στους δύο νικητές των φλουριών δύο νέα βιβλία που θα κυκλοφορήσουν σε λίγες μέρες στο εμπόριο!  Αντί για τη συνηθισμένη κλήρωση μέσω Λαϊκού Λαχείου θα την κάνουμε με τη βοήθεια του site  pita.vacilos.com  που θα μας βοηθήσει να κόψουμε δίκαια τα κομμάτια της βασιλόπιτάς μας και θα υποδείξει τους δύο νικητές!  Η πίτα θα κοπεί ως εξής:  Τα πρώτα κομμάτια είναι: του Χριστού, της Παναγίας, του Αϊ-Βασίλη και του lisari.blogspot.com. Συνεχίζουμε με τη σειρά τα ονόματα των μελών του blog που σχολιάζουν κάτω από την ανάρτηση. Η διαδικασία θα πραγματοποιηθεί δύο φορές για να έχουμε δύο νικητές! Αν το φλουρί πέσει στα τέσσερα πρώτα κομμάτια η διαδικασία θα επαναληφθεί!  Η συμμετοχή σας γίνεται με την ευχή:  "Καλή Χρονιά"  και ότι άλλο σχετικό επιθυμ...

Παραγώγιση σύνθετων συναρτήσεων

Αρχικές σύνθετων συναρτήσεων